Overprikkeling in de zorg: signalen herkennen

Een cliënt begint plots te schreeuwen. Of iemand trekt zich terug en reageert nergens meer op. We noemen dit vaak 'onbegrepen gedrag'. Maar dat is het meestal niet. Het is communicatie. Een signaal dat er te veel, of juist te weinig, prikkels binnenkomen. HappyNurse legt uit hoe je dit signaal leert herkennen.

Prikkelverwerking is hoe de hersenen informatie van buiten verwerken. Denk aan geluid, licht, aanraking en beweging. Bij veel cliënten werkt dit filter anders. Dat geldt bijvoorbeeld bij:

●    Dementie

●    Niet-aangeboren hersenletsel (NAH)

●    Autisme

●    Een verstandelijke beperking

Sommige prikkels komen dan te sterk binnen. Dat heet overprikkeling. Andere prikkels vallen juist bijna niet op. Dat heet onderprikkeling. Dit verschilt per persoon. Het kan zelfs per dag verschillen.

Een gewoon moment voor jou bijvoorbeeld een gesprek op de gang, een karretje dat langskomt, fel licht kan voor een cliënt te veel worden. Het gevolg: stress, onrust, agressie. Of juist het tegenovergestelde: iemand valt helemaal stil.

Overprikkeling zie je niet altijd vóóraf. Zeker niet bij cliënten die het zelf niet goed kunnen navertellen. Het gedrag wordt dan al snel 'lastig' genoemd. Maar het is een hulpvraag: haal de prikkel weg. Of geef er juist meer.

Je hoeft geen behandelaar te zijn om verschil te maken.

●    Zorg voor rust en een vaste volgorde. Een vast ritme geeft minder kans op overprikkeling. De cliënt weet wat er komt.

●    Pas je manier van praten aan. Praat rustig. Geef één opdracht tegelijk. Zet niet de tv aan terwijl je ook praat.

●    Let op vroege signalen. Friemelen, wegkijken, sneller ademen of juist stilvallen. Dit kan wijzen op overprikkeling, nog vóór het gedrag oploopt.

●    Maak een rustige plek. Een plek waar een cliënt zich kan terugtrekken, helpt om erger te voorkomen.

●    Denk ook aan onderprikkeling. Niet elk onrustig gedrag vraagt om minder prikkels. Soms heeft iemand juist meer afwisseling nodig.

Wat bij de ene cliënt met dementie helpt zoals zachte muziek bijvoorbeeld kan bij een andere cliënt juist te veel zijn. Er is geen vast recept. Schrijf daarom per cliënt op wat helpt. Deel dit met je team. Zo bouw je samen kennis op.

Zie je onbegrepen gedrag? Vraag jezelf dan niet alleen af: hoe stop ik dit? Vraag ook: wat probeert deze cliënt me te vertellen? Die omslag is waar goede zorg begint.

HappyNurse deelt kennis over je vakgebied

Werken met cliënten die anders reageren op prikkels, vraagt veel inzicht. HappyNurse volgt de ontwikkelingen op dit gebied en deelt praktische kennis, zodat jij scherp blijft in je werk.

Bronnen:

● BTSG, Overprikkeling, btsg.nl/overprikkeling

● Senso-Care, Prikkelverwerking bij ouderen: uitdagingen en oplossingen in de zorg, senso-care.nl/prikkelverwerking-en-ouderenzorg

● Hulpmiddelenwijzer (i.s.m. ergotherapeuten, met verwijzing naar Hersenstichting), Tips bij moeite met prikkelverwerking, 2025-11, hulpmiddelenwijzer.nl/doen/tips-bij-moeite-met-prikkelverwerking